Niedawno jeden z moich postów w mediach społecznościowych poświęciłam serialowi Lucyfer. W jednym z odcinków pierwszego sezonu główny bohater mimochodem wspomina swoją żonę – Lilith. Ten krótki wątek wystarczył, by obudzić moją ciekawość. Kim właściwie była Lilith i skąd wzięło się przekonanie, że mogła być związana z Lucyferem?
To pytanie prowadzi wprost do bardzo starych, często niewygodnych mitów.
Kim była Lilith?
Według starożytnych wierzeń żydowskich Lilith była pierwszą kobietą na świecie i pierwszą żoną Adama, a nie Ewą. Bóg stworzył ją – podobnie jak Adama – z prochu ziemi. Oznaczało to równość od samego początku. Lilith od początku manifestowała niezależność, wolną wolę i brak zgody na podporządkowanie, dlatego bywa dziś określana mianem pierwszej feministki.
Gdy odmówiła uległości wobec Adama, opuściła Raj z własnej woli. Z czasem została jednak wypchnięta na margines mitów i religii, gdzie zaczęto przedstawiać ją jako mroczny symbol kobiecości, chaosu i zła.
Lilith a Księga Rodzaju
W Księdze Rodzaju Starego Testamentu czytamy, że Ewa została stworzona z żebra Adama, gdy ten spał. Po przebudzeniu Adam wypowiada słowa:
„Ta dopiero jest kością z moich kości i ciałem z mego ciała.”
Ten fragment od dawna rodzi pytania. Skoro Ewa została wzięta z mężczyzny, a nie stworzona tak jak on, to kim była kobieta stworzona wcześniej – z tej samej materii? Właśnie tutaj mitologia hebrajska umieszcza postać Lilith.
Po odejściu z Raju Lilith przestaje być postacią neutralną. W późniejszych przekazach zostaje przemieniona w demoniczną istotę, oskarżaną o uwodzenie mężczyzn i porywanie dzieci. To klasyczny mechanizm: kobieta, która nie chce podporządkować się porządkowi, zostaje uznana za zagrożenie.
Lilith w mitologii sumeryjskiej
Postać Lilith pojawia się jednak znacznie wcześniej niż w tradycji hebrajskiej. Jedna z pierwszych wzmianek o niej znajduje się w Eposie o Gilgameszu.
Opowieść mówi o drzewie, które wyrosło nad brzegiem Eufratu, a następnie zostało wyrwane z korzeniami przez potężny wiatr. Drzewo to odnalazła bogini Inana, która zasadziła je w swoim ogrodzie. Z czasem zamieszkały w nim trzy istoty: ptak Anzu, wąż oraz Lilith.
Gdy Inana nie potrafiła się ich pozbyć, poprosiła o pomoc Gilgamesza. Ten zabił węża, a Anzu i Lilith dobrowolnie opuścili drzewo. W tym micie Lilith nie jest demonem – jest niezależną, dziką istotą, związaną z pierwotną naturą i nocą.
Dlaczego Lilith stała się symbolem zła?
Zarówno w mitologii hebrajskiej, jak i w późniejszych interpretacjach, Lilith zaczęto przedstawiać jako dzieciobójczynię. Dlaczego?
Lilith była kobietą świadomą swojej równości z mężczyzną. Wiedziała, że została stworzona z tej samej materii co Adam. Gdy ten próbował wymusić na niej podporządkowanie – również w sferze seksualnej – Lilith odmówiła. Wybrała wolność zamiast bezpieczeństwa.
Według legend Bóg zesłał trzech aniołów, by sprowadzili ją z powrotem. Lilith odmówiła. Wtedy została ukarana: w mitach odbiera się jej ludzką cielesność, a każde dziecko, które rodzi, ma umierać. To mit oparty na lęku przed niezależną kobiecością, nie na faktach historycznych.
Czy Lilith była żoną Lucyfera?
I tu dochodzimy do pytania z tytułu.
W kanonicznych tekstach religijnych nie ma żadnych dowodów na to, że Lilith była żoną Lucyfera. Ten motyw pojawia się dopiero w późniejszych demonologiach, folklorze i popkulturze. Jest symbolicznym połączeniem dwóch postaci wykluczonych z boskiego porządku: tej, która odmówiła podporządkowania, i tego, który zbuntował się przeciw władzy.
Można więc powiedzieć, że Lilith jako „żona Lucyfera” jest metaforą, nie postacią historyczną czy religijną. Metaforą wolnej woli, wygnania i wyboru własnej drogi – nawet jeśli prowadzi ona w ciemność.
Lilith nie jest ani potworem, ani świętą. Jest lustrem, w którym odbija się lęk przed niezależnością, kobiecą siłą i nieposłuszeństwem wobec narzuconego porządku. To dlatego przez wieki próbowano uczynić z niej demon.
Pytanie nie brzmi więc: czy Lilith była żoną Lucyfera, ale raczej: dlaczego tak bardzo potrzebowaliśmy, by nią była.
Źródło: Ofemin
